Ing jaman globalisasi lan teknologi saiki, nglestantunake basa lan budaya lokal kayata basa Jawa dadi prekara kang wigati. Basa Jawa ora mung dadi piranti komunikasi, nanging uga ngemot nilai-nilai luhur lan tatakrama. Ing tingkat pendidikan, pangajab supaya siswa kelas 6 SD/MI mahami lan trampil nggunakake unggah-ungguh basa Jawa wis dicantumake ing Kurikulum Merdeka, mligine ing Kompetensi Dasar (KD) 3.1 kang nyakup babagan ‘Ngidentifikasi dan memahami unsur-unsur kebahasaan dalam teks bahasa Jawa sesuai dengan unggah-ungguh basa’.
KD 3.1 iki ngajak para siswa kanggo ora mung mangertos makna tembung utawa ukara, nanging uga kepriye carane migunakake basa Jawa kanthi trep miturut kahanan, lawan guneman, lan tingkat umur. Iki kalebu ngerti bedane basa Ngoko, Krama Madya, lan Krama Inggil. Kanggo mbantu para siswa ing pawulangan iki, artikel iki bakal nyedhiyakake gladhen soal lan wangsulan kang jangkep, sarta panjelasan kang rinci. Dadi, ayo padha sinau kanthi semangat!
Prakata Babagan Unggah-Ungguh Basa Jawa
Sadurunge mlebu ing gladhen soal, prayogane kita ngeling-eling maneh konsep dhasar unggah-ungguh basa Jawa. Unggah-ungguh basa Jawa iku minangka tata pranatan utawa paugeran ingkang digunakake nalika guneman nganggo basa Jawa. Paugeran iki prevede carane milih tembung lan cara ngucapake kang trep karo sapa sing diajak guneman (lawan guneman) lan ing kahanan kang kaya apa.
Umume, unggah-ungguh basa Jawa dipragat dadi telung undhak-undhakan utama:
-
Basa Ngoko: Iki minangka basa kang paling santai lan lumrah digunakake ing antarane wong kang wis akrab, sapadha-padha umure, utawa marang wong kang luwih enom. Basa Ngoko uga kaperang dadi loro:
- Ngoko Lugu: Nganggo tembung Ngoko kabeh, tanpa ana campuran tembung Krama. Tuladha: Aku arep mangan.
- Ngoko Alus: Nganggo tembung Ngoko nanging ana campuran tembung Krama kanggo sopan santun, biasane ing tembung ganti utawa tembung sesambetan. Tuladha: Kula badhe dhahar. (Nganggo "kula" lan "dhahar" kang saka Krama, nanging isih kalebu Ngoko Alus amarga struktur ukara tetep Ngoko).
-
Basa Krama: Iki minangka basa kang luwih sopan lan digunakake marang wong kang luwih tuwa, wong kang diajeni, utawa wong kang durung pati akrab. Basa Krama uga kaperang dadi telung tingkat:
- Krama Madya: Tingkat tengah antarane Ngoko lan Krama Inggil. Biasane kanggo wong kang luwih tuwa nanging isih rada cedhak utawa kanggo wong kang diajeni nanging ora banget. Tembung-tembunge campuran Ngoko lan Krama. Tuladha: Kula badhe nedha.
- Krama Alus (Krama Inggil): Iki minangka basa kang paling dhuwur tingkat kesopanane. Digunakake kanggo ngurmati wong kang luwih tuwa banget, wong kang dhuwur kalungguhane, utawa wong kang diajeni kanthi banget. Kabeh tembung kang digunakake wis dadi tembung Krama Alus. Tuladha: Panjenengan badhe dhahar punapa?
Ngerteni bedane lan kapan migunakake saben jinis basa iki dadi kunci utama ing KD 3.1.
Gladhen Soal Bahasa Jawa KD 3.1 Kelas 6
Supaya luwih paham, ayo padha nggarap soal-soal ing ngisor iki. Soal-soal iki dirancang kanggo nguji pemahamanmu babagan unggah-ungguh basa Jawa.
Soal Pilihan Ganda
Pilihen siji wangsulan kang paling bener saka pilihan A, B, C, utawa D!
-
Yen guneman marang Bapak utawa Ibu Guru kang durung pati akrab, luwih becik migunakake basa…
A. Ngoko Lugu
B. Ngoko Alus
C. Krama Madya
D. Krama Alus -
Ukara "Aku arep tuku buku nang toko buku" yen diowahi dadi basa Krama Alus dadi…
A. Kula badhe tumbas buku wonten toko buku.
B. Panjenengan badhe tumbas buku wonten toko buku.
C. Kula badhe tumbas buku teng toko buku.
D. Panjenengan badhe tumbas buku teng toko buku. -
Prasaja lan santai, biasane kanggo kanca sebaya utawa adhi adhine yaiku ciri-cirine basa…
A. Krama Alus
B. Krama Madya
C. Ngoko Lugu
D. Ngoko Alus -
"Dhik, kowe wis sinau durung?" Yen ditakonake marang adhine dhewe, ukara kasebut migunakake unggah-ungguh basa…
A. Krama Alus
B. Krama Madya
C. Ngoko Lugu
D. Ngoko Alus -
Tembung "tuku" ing basa Ngoko padha karo tembung ing basa Krama Alus yaiku…
A. nedha
B. dhahar
C. mundhut
D. tumbas -
Nalika matur marang simbah putri kang lagi gerah, ukara kang trep yaiku…
A. "Bu, panjenengan gerah napa?"
B. "Mbah, sampeyan gerah napa?"
C. "Mbah, panjenengan gerah napa?"
D. "Bu, kowe gerah napa?" -
"Bapak nembe tindak pasar." Ukara iki yen diowahi dadi basa Ngoko Alus dadi…
A. Bapak lagi lunga pasar.
B. Bapak lagi tindak pasar.
C. Bapak lagi kesah pasar.
D. Bapak lagi tindak teng pasar. -
Guneman antarane pakdhe lan paklik ing omah nalika lagi kumpul kulawarga biasane migunakake basa…
A. Krama Alus
B. Krama Madya
C. Ngoko Lugu
D. Ngoko Alus -
Tembung "omah" ing basa Ngoko padha karo tembung ing basa Krama Alus yaiku…
A. griya
B. dalem
C. nggriya
D. kedalem -
"Kula nuwun, menawi kepareng badhe matur dumateng Bapak." Ukara iki nuduhake unggah-ungguh basa…
A. Ngoko Lugu
B. Ngoko Alus
C. Krama Madya
D. Krama Alus
Soal Isian Cekak
Isinen ceceg-ceceg ing ngisor iki kanthi tembung kang trep!
- Yen guneman karo kanca kang wis cedhak lan akrab, biasane migunakake basa _________________.
- Tembung "tindak" ing basa Ngoko tegese padha karo _________________.
- Yen matur marang wong tuwa utawa wong kang diajeni banget, kudu migunakake basa _________________.
- Ukara "Aku durung sarapan" yen diowahi dadi Krama Madya dadi "_________________ sarapan."
- Tembung "mangan" ing basa Ngoko padha karo tembung ing basa Krama Alus yaiku _________________.
Soal Uraian Cekak
Wangsulana pitakon-pitakon ing ngisor iki kanthi gamblang lan cetha!
- Apa bedane basa Ngoko Lugu lan Ngoko Alus? Coba wenehana conto ukara saka loro-lorone!
- Jelantrana kapan wae biasane migunakake basa Krama Alus!
- Ubahi ukara ing ngisor iki saka basa Ngoko dadi basa Krama Madya: "Kowe arep lunga menyang ngendi?"
- Ubahi ukara ing ngisor iki saka basa Krama Madya dadi basa Krama Alus: "Kula badhe mundhut buku ing toko buku."
- Apa wigatine mangerteni unggah-ungguh basa Jawa nalika guneman?
Kunci Jawaban lan Pembahasan
Ayo saiki padha madosi wangsulane lan nggatekake panjelasane supaya luwih paham!
Jawaban Pilihan Ganda:
-
D. Krama Alus
- Pembahasan: Marang Bapak/Ibu Guru, kang diajeni lan luwih tuwa, luwih trep migunakake Krama Alus minangka wujud pakurmatan.
-
A. Kula badhe tumbas buku wonten toko buku.
- Pembahasan: "Aku" dadi "Kula", "tuku" dadi "tumbas", "nang" dadi "wonten", lan "toko buku" tetep.
-
C. Ngoko Lugu
- Pembahasan: Basa Ngoko Lugu iku kang paling santai lan prasaja, biasane kanggo kanca sebaya utawa kang luwih enom.
-
C. Ngoko Lugu
- Pembahasan: "Dhik" (adik), "kowe" (kamu), "durung" (belum) iku kabeh tembung Ngoko Lugu kang lumrah digunakake marang adhine dhewe.
-
D. tumbas
- Pembahasan: "tuku" (Ngoko) = "tumbas" (Krama Alus). Tembung "mundhut" uga tegese tuku, nanging luwih umum "tumbas" kanggo barang lumrah.
-
C. "Mbah, panjenengan gerah napa?"
- Pembahasan: "Mbah" minangka sapaan marang simbah. "Panjenengan" luwih sopan tinimbang "sampeyan". "Gerah" iku Krama saka "sakit". "Napa" iku Krama saka "apa".
-
A. Bapak lagi lunga pasar.
- Pembahasan: "Nembé tindak" (Krama) dadi "lagi lunga" (Ngoko). "Tindak" (Krama) dadi "lunga" (Ngoko). "Pasar" tetep.
-
C. Ngoko Lugu (Bisa uga Ngoko Alus utawa Krama Madya gumantung akrabe)
- Pembahasan: Antarane sedulur utawa kulawarga kang wis akrab, biasane migunakake Ngoko Lugu utawa Ngoko Alus. Krama Madya luwih pas yen durung pati akrab utawa luwih tuwa sithik. Nanging kang paling umum ing kahanan santai yaiku Ngoko Lugu.
-
B. dalem
- Pembahasan: "omah" (Ngoko) = "dalem" (Krama Alus). "Griya" uga Krama, nanging luwih umum "dalem" kang tegese omah kang dienggoni.
-
D. Krama Alus
- Pembahasan: Panggunaan "Kula nuwun", "menawi kepareng", "matur", "dumateng Bapak" kabeh nuduhake tingkat kesopanan kang dhuwur, yaiku Krama Alus.
Jawaban Isian Cekak:
-
Ngoko Lugu (utawa Ngoko Alus)
- Pembahasan: Kanggo kanca cedhak, basa kang santai luwih trep.
-
lunga
- Pembahasan: "tindak" (Krama) = "lunga" (Ngoko).
-
Krama Alus
- Pembahasan: Kanggo wong tuwa utawa wong kang diajeni, basa kang paling sopan kudu digunakake.
-
Kula dereng
- Pembahasan: "Aku" dadi "Kula", "durung" dadi "dereng". "Sarapan" tetep.
-
dhahar
- Pembahasan: "mangan" (Ngoko) = "dhahar" (Krama Alus).
Jawaban Uraian Cekak:
-
Bedane Ngoko Lugu lan Ngoko Alus:
- Ngoko Lugu: Nggunakake tembung Ngoko kabeh tanpa campuran tembung Krama. Biasane kanggo wong kang wis akrab banget, sapadha-padha, utawa marang wong kang luwih enom.
- Tuladha: "Aku arep dolan menyang omahe Budi."
- Ngoko Alus: Nggunakake tembung Ngoko nanging ana campuran tembung Krama, mligine ing tembung ganti (aku, kowe) lan sawetara tembung sesambetan liyane, minangka wujud sopan santun nanging struktur ukara isih Ngoko.
- Tuladha: "Kula badhe dolan menyang omahe Budi." (Nganggo "Kula" lan "badhe" kang saka Krama, nanging struktur isih Ngoko).
- Ngoko Lugu: Nggunakake tembung Ngoko kabeh tanpa campuran tembung Krama. Biasane kanggo wong kang wis akrab banget, sapadha-padha, utawa marang wong kang luwih enom.
-
Wigatine migunakake basa Krama Alus:
Basa Krama Alus biasane digunakake nalika:- Guneman marang wong tuwa kang luwih tuwa banget (simbah, mbah kakung, mbah putri).
- Guneman marang wong kang luwih dhuwur kalungguhane (Bapak/Ibu Kepala Sekolah, Bapak/Ibu Guru kang durung pati akrab, pejabat).
- Guneman marang wong kang durung kenal lan diajeni.
- Nalika nyuwun tulung utawa matur bab kang wigati kanthi tingkat kesopanan kang dhuwur.
- Nalika ngomongake babagan wong katelu kang diajeni.
-
Ukara Ngoko dadi Krama Madya:
- Ukara Ngoko: "Kowe arep lunga menyang ngendi?"
- Ukara Krama Madya: "Sampeyan badhe kesah pundi?"
- Pembahasan: "Kowe" dadi "Sampeyan" (Krama Madya), "arep" dadi "badhe" (Krama Madya), "lunga" dadi "kesah" (Krama Madya), "menyang ngendi" dadi "pundi" (Krama Madya).
-
Ukara Krama Madya dadi Krama Alus:
- Ukara Krama Madya: "Kula badhe mundhut buku ing toko buku."
- Ukara Krama Alus: "Kula badhe mundhut buku wonten toko buku."
- Pembahasan: Ing conto iki, Krama Madya lan Krama Alus ora beda adoh. Nanging, yen luwih Krama Alus, bisa uga luwih spesifik ing tembung liyane. Yen ukara asale wis lumayan Krama, owahane mung sithik. Ing kene, "ing" bisa diganti "wonten" kang luwih alus. Yen arep luwih luwes, "mundhut" bisa diganti "tumbas". Dadi, "Kula badhe tumbas buku wonten toko buku" uga bener. Nanging yen fokus ing owahan saka Krama Madya menyang Krama Alus, owahan ing "ing" dadi "wonten" wis nuduhake peningkatan kesopanan.
-
Wigatine mangerteni unggah-ungguh basa Jawa:
Mangerteni unggah-ungguh basa Jawa iku wigati amarga:- Njaga pakurmatan: Kanthi migunakake basa kang trep, kita nuduhake rasa hormat marang lawan guneman, mligine marang wong tuwa utawa kang diajeni.
- Nglestantunake budaya: Basa Jawa ngemot nilai-nilai luhur lan tatakrama kang dadi ciri khas masyarakat Jawa. Ngerti unggah-ungguh basa tegese turut sarta nglestantunake budaya kasebut.
- Nggampangake komunikasi: Basa kang trep bisa nggawe komunikasi luwih lancar lan ora ana kesalahpahaman, amarga saben wong rumangsa dihargai.
- Nuduhake kedewasan lan kepribadian: Wong kang trampil migunakake unggah-ungguh basa Jawa nuduhake menawa dheweke duwe kepribadian kang apik, ngerti tata krama, lan wis diwasa.
- Nghindari cengkorongan utawa ora sopan: Salah nggunakake unggah-ungguh basa bisa nyebabake salah paham utawa katon ora sopan, kang bisa ngrusak hubungan antarane wong.
Penutup
Nglatih unggah-ungguh basa Jawa iku perlu kalodhangan lan latihan terus-terusan. Mugi-mugi gladhen soal lan wangsulan ing artikel iki bisa mbantu para siswa kelas 6 SD/MI luwih mantep anggone mangerteni lan migunakake basa Jawa kanthi trep. Elinga, basa Jawa iku kekayaan kang kudu dijaga lan dilestantunake. Teruslah semangat sinau lan migunakake basa Jawa ing saben kalodhangan!
Artikel ini memiliki sekitar 1.200 kata dan mencakup:
- Pendahuluan tentang pentingnya unggah-ungguh basa Jawa di KD 3.1 Kelas 6.
- Penjelasan singkat tentang konsep dasar unggah-ungguh basa Jawa (Ngoko Lugu, Ngoko Alus, Krama Madya, Krama Alus).
- Bagian latihan soal yang terdiri dari Pilihan Ganda, Isian Cekak, dan Uraian Cekak.
- Kunci Jawaban dan Pembahasan rinci untuk setiap soal.
- Penutup yang memberikan motivasi.
Semoga artikel ini bermanfaat!
Tinggalkan Balasan